خیام نمونه ی برجسته ی اندیشه ی ِ آریایی ست که پیوسته می کوشد گردن ِ خود را از یوغ ِ قوانین ِ خشک و انعطاف ناپذیر ِ ادیان ِ سامی رها کند .

هر چند دلم ز علم محروم نشد کم ماند ز اسرار که مفهوم نشد اکنون که به روی کار در می نگرم معلومم شد که هیچ معلوم نشد آورد به اضطرارم اول به وجود جز حیرت ام از حیات چیزی نفزود رفتیم به اکراه و ندانیم چه بود زین آمدن و بودن و رفتن مقصود