لیبرالیسم: فردگرایی یا خویشتن‌مداری؟ ( آرش نراقی )

بسیاری از منتقدان لیبرالیسم، این مکتب را از آن حیث که مبتنی بر «فردگرایی۱» است، در خور نقد یافته‌اند. از منظر این منتقدان، «فردگرایی» از حیث اخلاقی دست کم دو اشکال مهم دارد: اوّل آن‌که فردگرایی با روحیه دگردوستی۲ و ایثار قابل جمع نیست. یعنی فرد لیبرال، از آن حیث که فردگراست، «خویشتن‌مدار» و «خودخواه» است. دوّم آن‌که فردگرایی نهایتاً به نادیده گرفتن «حقوق جمعی۳» می‌انجامد. یعنی در چهارچوب مفروضات دیدگاه لیبرال، صرفاً «حقوق فردی» به رسمیت شناخته می‌شود و مفهوم «حقوق جمعی» معنای روشن و قابل دفاعی نمی‌یابد. هدف من در این نوشتار آن است که نشان دهم: اوّلاً لیبرالیسم لزوماً به «خویشتن‌مداری اخلاقی۴» نمی‌انجامد؛ و ثانیاً می‌توان درکی از «حقوق جمعی» داشت که با مفروضات اساسی لیبرالیسم سازگار باشد. در این نوشتار مقصود من از «لیبرالیسم» بیش و پیش از هر چیز، دیدگاهی است که مطابق آن نقش اصلی دولت عبارت است از تأمین و تضمین حقوق اساسی سیاسی و مدنی آحاد جامعه. این حقوق اساسی از مقوله حقوق فردی تلقی می‌شود؛ و پاره‌ای از مهم‌ترین مصادیق آن عبارت است از حق آزادی بیان، حق آزادی عقیده و مذهب، حق آزادی اجتماعات، حق مشارکت سیاسی مؤثر، حق دادرسی عادلانه، و نیز حق برابری فرصت‌ها. / . . .