توضیحی درباره‌ی مفهوم فرهنگ دینی

دینی، آنطور که من فرهنگ را بدان متصف ساخته‌ام، با روحانی به معنای عام یا خاصی که این صفت به ذهن متبادر می‌کند یکی نیست. فرهنگ دینی کلاً و در وهله‌ی اول فرهنگی‌ست که از شکم آن «ما»‌ی برتر و لاهوتی زاده و در دامن آن پرورده است. ارزش‌های خود را از آرزوها، هیجان‌ها و بر روی‌هم از عوارض پیش‌زایمانی، زایمانی و پس‌زایمانی اجتماعی آن دارد. هربار هم نوری بیگانه از درز و شکافی به درون تاریک و در نتیجه نامرئی‌اش تابیده، چشمش را بیشتر زده و خیره کرده است تا باز و بینا. اینگونه لحظات ظاهراً چشم و گوش بازکن کم پیش نیامده‌اند، اما برای خویشنگری و خودسنجی حتا بسیار مقدماتی تاریکخانه‌ی فرهنگی ما بی‌ثمر بوده‌اند. از این نوع است تأثیر چه بسا منفی فلسفه و دانش یونانی در فرهنگ ما.